(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

అరణ్యపర్వ - అధ్యాయ 216

॥ శ్రీః ॥
3.216. అధ్యాయః 216
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
ధర్మవ్యాధేన కౌశికంప్రతిసత్వాదిగుణత్రయగుణనిరూపణపూర్వకమధ్యాత్మకథనం ॥ 1 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text

మార్కండేయ ఉవాచ। 3-216-0x(2498)(24435)
ఏవం తు సూక్ష్మే కథితే ధర్మవ్యాధేన భారత।
బ్రాహ్మణః స పున సూక్ష్మం పప్రచ్ఛ సుసమాహితః ॥ 3-216-1(24436)
వృత్త్వస్య రజసశ్చైవ తమసశ్చ యథాతథం।
వృణాంస్తత్త్వేన మే బ్రూహి యథావదిహ పృచ్ఛతః ॥ 3-216-2(24437)
వ్యాధ ఉవాచ। 3-216-2x(2499)
దృంత తే కథయిష్యామి యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి।
ఏతాన్గుణాన్పృథక్త్వేన నిబోధ గదతో మమ ॥ 3-216-3(24438)
మోహాత్మకం తమస్తేషాం రజ ఏషాం ప్రవర్తకం।
ప్రకాశబహులత్వాచ్చ సత్వం జ్యాయ ఇహోచ్యతే ॥ 3-216-4(24439)
అవిద్యాబహులో మూఢః స్వప్నశీలో విచేతనః।
దృర్హృపీకస్తమోధ్యస్తః సక్రోధస్తామసోఽలసః ॥ 3-216-5(24440)
సువృత్తవాక్యో మంత్రీ చ యో నరాగ్ర్యోఽనమూయకః।
వివిత్సమానో విప్రర్షే స్తబ్ధో మానీ స రాజసః ॥ 3-216-6(24441)
ప్రకాశబహులో ధీరో నిర్వివిత్సోఽనసూయకః।
అక్రోధనో నరో ధీమాందాంతశ్చైవస సాత్వికః ॥ 3-216-7(24442)
సాత్వికస్త్వథ సంబుద్ధో లోకవృత్తైర్న లిప్యతే।
యదా బుధ్యతి బోధ్ధవ్యం లోకవృత్తం జుగుప్సతే ॥ 3-216-8(24443)
వైరాగ్యస్ చ రూపం తు పూర్వమేవ ప్రవర్తతే।
మృదుర్భవత్యహంకారః ప్రసీదత్యార్జవం చ యత్ ॥ 3-216-9(24444)
తతోఽస్ సర్వద్వంద్వాని ప్రశాంయంతి పరస్పరం।
న చాస్యాసంయమో నామ క్వచిద్భవతి కశ్చన ॥ 3-216-10(24445)
శూద్రయోనౌ హి జాతస్య సద్గుణానుపతిష్ఠతః।
వైశ్యత్వం భవతి బ్రహ్మన్క్షత్రియత్వం తథైవ చ ॥ 3-216-11(24446)
ఆర్జవే వర్తమానస్య బ్రాహ్మణ్యమభిజాయతే।
గుణాస్తే కీర్తితాః సర్వే కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి ॥ 3-216-12(24447)
బ్రాహ్మణ ఉవాచ। 3-216-13x(2500)
పార్థివం ధాతుమాసాద్య శారీరోఽగ్నిః కథం భవేత్।
అవకాశవిశేషేణ కథం వర్తయతేఽనిలః ॥ 3-216-13(24448)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-216-14x(2501)
ప్రశ్నమేతం సముద్దిష్టం బ్రాహ్మణేన యుధిష్ఠిర।
వ్యాధస్తు కథయామాస బ్రాహ్మణాయ మహాత్మనే ॥ 3-216-14(24449)
మూర్ధానమాశ్రితో వహ్నిః శరీరం పరిపాలయన్।
ప్రాణో మూర్ధని చాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే ॥ 3-216-15(24450)
భూం భవ్యం భవిష్యం చ సర్వం ప్రాణే ప్రతిష్ఠితం।
శ్రేష్ఠం తదేవ భూతానాం బ్రహ్మజ్యోతిరుపాస్మహే ॥ 3-216-16(24451)
స జంతుః సర్వభూతాత్మా పురుషః స సనాతనః।
మనోబుద్ధిరహంకారో భూతానాం విషయశ్చ సః ॥ 3-216-17(24452)
`అవ్యక్తం సస్వసంజ్ఞం చ జీవః కాలః స చైవ హి।
ప్రకృతిః పురుషశ్చైవ ప్రాణ ఏవ ద్విజోత్తమ ॥ 3-216-18(24453)
జాగర్తి స్వప్నకాలే చ స్వప్నే స్వప్నాయతే చ సః।
జాగ్రత్సు బలమాధత్తే చేష్టత్సు చేష్టయత్యపి ॥ 3-216-19(24454)
తస్మిన్నిరుద్దే విప్రేంద్ర మృత ఇత్యభిధీయతే।
త్యక్త్వా శరీరం భూతాత్మా పునరన్యత్ప్రపద్యతే ॥ 3-216-20(24455)
ఏష త్వగ్నిరపానన ప్రాణేన పరిపాల్యతే।
పృష్ఠతస్తు సమానన స్వాంస్వాం గతిముపాశ్రితః ॥ 3-216-21(24456)
వస్తుమూలే గుదే చైవ పావకం సముపాశ్రితః।
వహన్మూత్రం పురీషంవాఽప్యపానః పరివర్తతే ॥ 3-216-22(24457)
ప్రయత్నే కర్మణి బలే య ఏకస్త్రిషు వర్తతే।
ఉదాన ఇతి తం ప్రాహురధ్యాత్మవిదుషో జనాః ॥ 3-216-23(24458)
సంధౌసంధౌ సంనివిష్టః సర్వేష్వపి తథాఽనిలః।
శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్తే ॥ 3-216-24(24459)
ధాతుష్వగ్నిస్తు వితతః స తు వాయుసమీరితః।
రసాంధాతూంశ్చ దోషాంశ్చ వర్తయన్పరిధావతి ॥ 3-216-25(24460)
ప్రాణానాం సంనిపాతాత్తు సన్నిపాతః ప్రజాయతే।
సోష్మా సోగ్నిరితిజ్ఞేయో యోఽన్నం పచతిదేహినాం ॥ 3-216-26(24461)
అపానోదానయోర్మధ్యే ప్రాణన్యానౌ సమాహితౌ।
సమన్వితస్త్వధిష్ఠానం సంయక్పచతి పావకః ॥ 3-216-27(24462)
అస్యాపి పాయుపర్యంతస్తథా స్యాద్గుదసంజ్ఞితః।
స్రోతాంశి తస్మాజ్జాయంతే సర్వప్రాణేషు దేహినాం ॥ 3-216-28(24463)
అగ్నివేగవహః ప్రాణో గుదాంతే ప్రతిహన్యతే।
స ఊర్ధ్వమాగంయ పునః సముత్క్షిపతి పావకం ॥ 3-216-29(24464)
పక్వాశయస్త్వధోనాభ్యా ఊర్ధ్వమామాశయః స్థితః।
నాభిమధ్యే శరీరస్య ప్రాణాః సర్వే ప్రతిష్ఠితాః ॥ 3-216-30(24465)
ప్రవృత్తా హృదయాత్సర్వే తిర్యగూర్ధ్వమధస్తథా।
వహంత్యన్నరసాన్నాడ్యో దశప్రాణప్రచోదితాః ॥ 3-216-31(24466)
యోగినామేష మార్గస్తు యేన గచ్ఛంతి తత్పరం।
జితక్లమాసనో ధీరో మూర్ధన్యాత్మానమాదత్ ॥ 3-216-32(24467)
ఏవం సర్వేషు వితతౌ ప్రాణాపానౌ హి దేహిషు।
`తౌ తావదగ్నిసహితౌ విద్ధి వై ప్రాణమాత్మని' ॥ 3-216-33(24468)
ఏకాదశవికారాత్మా కలాసంభారసంభృతః।
మూర్తిమంతం హి తం విద్ధి నిత్యం కర్మాజేతాత్మకం।
తస్మిన్యః సంస్థితో హ్యగ్నిర్నిత్యం స్థాల్యామివాహితః ॥ 3-216-34(24469)
ఆత్మానం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం ॥ 3-216-35(24470)
దేవో యః సంస్థితస్తస్మిన్నబ్బిందురివ పుష్కరే।
క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం ॥ 3-216-36(24471)
జీవాత్మకం విజానీహి రజః సత్వం తమస్తథా।
జీవమాత్మగుణం విద్ధి తథాఽఽత్మానం పరాత్మకం ॥ 3-216-37(24472)
అచేతనం జీవగుణం వదంతి
సచేష్టతే చేష్టయతే చ సర్వం।
తతః పరం క్షేత్రవిదో వదంతి
ప్రాకల్పయద్యో భువనాని సప్త ॥ 3-216-38(24473)
ఏష సర్వేషు భూతేషు భూతాత్మా న ప్రకాశతే।
దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా జ్ఞానవేదిభిః ॥ 3-216-39(24474)
చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హనతి కర్మ శుభాశుభం।
ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమనంత్యమశ్నుతే ॥ 3-216-40(24475)
లక్షణం తు ప్రసాదస్య యథా తృప్తః సుఖం స్వపేత్।
`సుఖదుఃఖే హి సంత్యజ్య నిర్ద్వంద్వో నిష్పరిగ్రహః'।
నివాతే వా యథా దీపో దీప్యేత్కుశలదీపితః ॥ 3-216-41(24476)
పూర్వరాత్రేఽపరే చైవ యుంజానః సతతం మనః।
లధ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్యాత్మానమాత్మని ॥ 3-216-42(24477)
ప్రదీప్తేనేవ దీపేన మనోదీపేన పశ్యతి।
దృష్ట్వాఽఽత్మానం నిరాత్మానం స తదా విప్రముచ్యతే ॥ 3-216-43(24478)
సర్వోపాయైస్తు లోభస్ క్రోధస్య చ వినిగ్రహః।
ఏతత్పవిత్రం యంజ్ఞానం తపో వై సంక్రమో మతః ॥ 3-216-44(24479)
నిత్యం క్రోధాత్తపో రక్షేన్ఛ్రియం రక్షేచ్చ మత్సరాత్।
విద్యాం మానాపమానాభ్యామాత్మానం తు ప్రమాదతః ॥ 3-216-45(24480)
ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః క్షమా చ పరమం బలం।
ఆత్మజ్ఞానం పరం జ్ఞానం పరం సత్యవ్రతవ్రతం ॥ 3-216-46(24481)
సత్యస్ వచనం శ్రేయః సత్యం జ్ఞానం హితం భవేత్।
యద్బూతహితమత్యంతం తద్వై సత్యం పరం మతం ॥ 3-216-47(24482)
యస్ సర్వే సమారంభా నిరాశీర్బంధనాః సదా।
త్యాగే యస్ హుతం సర్వం స త్యాగీ స చ బుద్ధిమాన్ ॥ 3-216-48(24483)
యదా న గురుతాం చైనం చ్యావయేదుపపాదయన్।
తం విద్యాద్బ్రాహ్మణో యోగమయోగం యోగసంజ్ఞితం ॥ 3-216-49(24484)
న హింస్యాత్సర్వభూతాని మైత్రాయణగతశ్చరేత్।
నేదం జీవితమాసాద్యవైరం కుర్వీత కేనచిత్ ॥ 3-216-50(24485)
ఆకించన్యం సుసంతోషో నిరాశిత్వమచాపలం।
ఏతదేవ పరం జ్ఞానం సదాత్మజ్ఞానముత్తమం ॥ 3-216-51(24486)
పరిగ్రహం పరిత్యజ్య భవేద్బుద్ధ్యా యతవ్రతః।
అశోకం స్థానమాశ్రిత్ నిశ్చలం ప్రేత్య చేహ చ ॥ 3-216-52(24487)
తపోనిత్యేన దాంతేన మునినా సంయతాత్మనా।
అజితం జేతుకామేన భావ్యం సంగేష్వసంగినా ॥ 3-216-53(24488)
గుణాగుణమనాసంగమేకకార్యమనంతరం।
ఏతత్తద్బ్రహ్మణో వృత్తమాహురేకపదం సుఖం ॥ 3-216-54(24489)
పరిత్యజతి యో దుఃఖం సుఖం చాప్యుభయం నరః।
బ్రహ్మ ప్రాప్నోతి సోత్యంతమాసంగం చ న గచ్ఛతి ॥ 3-216-55(24490)
యథాశ్రుతమిదం సర్వం సమాసేన ద్విజోత్తమ।
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి ॥ 3-216-56(24491)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అరణ్యపర్వణి మార్కండేయసమాస్యాపర్వణి షోడశాధికద్విశతతమోఽధ్యాయః ॥

Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-216-10 నచాస్య సంశయో నామ ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-216-27 సమానోదానయోర్మధ్యేప్రాణపానౌ సమాహితౌ ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-216-45 ధర్మే రక్షేచ్చ మత్సరాత్ ఇతి ఝ. పాఠః ॥
3-216-50 మైత్రం మిత్రభావస్తదేవాయనం మార్గస్తద్గతశ్చరేత్ ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.